een paar jaar geleden

Pornoverslaving: Ben ik verslaafd aan porno?

pornoverslaving

Herken jij het gevoel dat je na een periode van drukte niet kunt wachten om thuis alleen achter je computer te kruipen en naar je favoriete pornosite te surfen om jezelf eens goed te verwennen?
Denk jij gedurende de dag vaak aan dit moment? En realiseer je je tegelijkertijd dat het steeds meer neigt naar een ongezonde situatie waarbij porno meer controle krijgt over je? Dan heb je mogelijk te maken met een (beginnende) pornoverslaving.

Het fenomeen ‘pornoverslaving’ wordt nog lang niet altijd door de medische wereld erkend. Toch is het voor velen van ons duidelijk aan het worden dat porno een enorm (negatief) effect kan hebben op ons (seks)leven.

Het gebruik van internet is het laatste decennium omhoog geschoten. Er zijn miljoenen 18+ sites op het internet beschikbaar. Iemand die worstelt met een pornoverslaving is slechts één klik verwijderd van een heleboel materiaal. Met het stijgen van het internetgebruik (meer dan 3 miljard gebruikers wereldwijd) is er tegelijkertijd een overduidelijke stijging van dit (psychische) probleem waarneembaar.

Alle Ins en outs van een pornoverslaving

In dit artikel beschrijf ik wanneer je kunt spreken van een pornoverslaving, hoe het ontstaat en hoe het zich ontwikkelt (de verschillende stadia), wat de symptomen zijn van iemand die lijdt aan een pornoverslaving, wat de mogelijke gevolgen van een pornoverslaving zijn en welke behandelingen er mogelijk zijn.

Dus als je alle ins en outs van een pornoverslaving wilt weten, start dan nu met lezen (mocht je specifieke informatie zoeken, dan kun je ook meteen naar één van de paragrafen doorklikken via de inhoudsopgave hierboven).

heb ik een pornoverslaving?

Voordat we van start gaan, wil ik het volgende duidelijk maken: Je bent geen verslaving, maar je hebt een verslaving. Dit geldt ook voor een pornoverslaving. Onthoud dit goed! Heb jij het idee dat je aan een pornoverslaving lijdt? Schaam je niet, je bent echt niet de enige. Wees niet te hard voor jezelf, maar doe er wel wat aan!

(Als ik het een keer over ‘de (porno)verslaafde’ heb, weet dan dat ik dat doe voor het gemak en dat je je nooit hoeft te identificeren met een verslaving.)

Daar gaan we!

Wanneer kun je zeggen dat iemand verslaafd is aan porno?

Om deze vraag te beantwoorden, is het misschien zinvol om eerst te kijken naar de vraag of een pornoverslaving überhaupt bestaat?

Bestaat een pornoverslaving eigenlijk wel?

In de 4e editie van het Diagnostisch en Statistisch Handboek voor Psychische Stoornissen (DSM-IV), die in Nederland nog steeds wordt gehanteerd, wordt een pornoverslaving nog niet erkend (per 1 januari 2017 zal DSM-5 gehanteerd worden, maar ook hierin is pornoverslaving niet opgenomen). Er zijn verschillende onderzoeken waarin het bestaan van pornoverslaving ontkend wordt.

Het overmatig gebruik van porno zou volgens deze onderzoeken eerder een symptoom zijn van depressie of eenzaamheid. Mensen die depressief of eenzaam zijn, zouden grijpen naar pornografisch materiaal om met negatieve gevoelens om te gaan (als Copingstrategie).

Op diepteonderzoek.nl vind je een artikel waarin het bestaan van een pornoverslaving wordt ontkend. Het is een artikel van een paar jaar oud, maar nog steeds interessant. Hier vind je ook een Engelstalig artikel over het onderwerp.

Er is echter ook een groot aantal deskundigen dat het bestaan van een pornoverslaving wel erkent. Zo zou er in onze hersenen bij seks dezelfde mechanismen en zenuwcellen geactiveerd worden als bij verslavende drugs zoals Heroïne en Crystal Meth. Deze mechanismen zorgen ervoor dat je steeds meer behoefte hebt aan het middel (drugs) of aan de handeling (seks) en er steeds afhankelijker van wordt.

Wat blijkt? Onderzoek heeft aangetoond dat ook porno deze ‘verslavingsmechanismen’ en zenuwcellen kan activeren, zonder daadwerkelijk seks te hebben. In die zin is het te begrijpen dat porno, net als drugs, een verslavende werking kan hebben.
(Verderop, bij ‘Hoe het zich ontwikkelt’, zal ik nog wat uitgebreider ingaan op hoe (porno)verslaving in de hersenen werkt.)

Zie voor verschillende studies waarin het bestaan van een pornoverslaving wetenschappelijk onderbouwd wordt, deze interessante Engelstalige site van Yourbrainonporn.

Oké, genoeg over deze wetenschappelijke discussie! Waar het mij vooral om gaat, is de ervaring die mensen zelf hebben met porno. Zoals deskundige Kevin B. Skinner (Relatie- en Familietherapeut, en auteur van het boek Treating Pornography Addiction: The Essential Tools of Recovery) terecht opmerkt: dat een pornoverslaving nog niet officieel erkend wordt, betekent niet dat het niet bestaat. Zo duurde het bijvoorbeeld ook lang voordat de schadelijke effecten van roken erkend werden.

The two reasons that sexual compulsivity were not included in the DSM-V stem from the lack of research and lack of an agreed upon list of symptomatic behaviors. This should be expected since the study of sexual compulsivity is relatively new.  However, not being included in the DSM-V does not mean it doesn’t exist. For example, compare this situation our society’s gradual realization about the dangers of smoking. For years, smoking was accepted and society wasn’t aware of the health risks.
Kevin B. Skinner

En dat er een hoop mensen zijn die problemen ervaren als gevolg van hun pornoconsumptie, valt niet te ontkennen. De gevolgen kunnen van mild tot zeer ernstig zijn (de gevolgen worden verderop in dit artikel besproken).

Belangrijker dan het etiket ‘pornoverslaving’, is dat je voor jezelf nagaat of je pornoconsumptie je dagelijks functioneren in de weg staat. Lijd jij zelf of je omgeving eronder? Vind jij dat je een probleem hebt? Zo ja, dan lijkt het me verstandig dat je er iets aan gaat doen!

In dit artikel spreek ik wel van een pornoverslaving. Ik (en vele deskundigen) vínd namelijk ook dat je in bepaalde gevallen van een verslaving kunt spreken. Dit betekent natuurlijk niet dat als je naar porno kijkt je meteen een verslaving hebt. Wanneer spreken we dan van een verslaving?

lijden aan een pornoverslaving

Wat is een pornoverslaving dan?

Pornoverslaving is een vorm van gedragsverslaving waarbij je als verslaafde, net als bij iedere andere vorm van verslaving, een toenemende behoefte of obsessieve drang hebt om pornografisch materiaal te zoeken, lezen of bekijken.

De drang is dusdanig dat je je niet in staat voelt om je gedrag te veranderen of ermee te stoppen. Kortom, je verliest de controle over je eigen gedrag.

Het wordt steeds moeilijker om deze drang of behoefte te bevredigen: je wordt steeds minder gevoelig voor het pornomateriaal, je gaat op zoek naar steeds ‘heftigere’ pornobeelden en het wordt steeds moeilijker om er plezier aan te beleven.

We hebben nu een aantal signalen die kunnen duiden op een pornoverslaving:

  • Het in de weg staan van je dagelijkse functioneren en je relaties
  • Niet in staat zijn om je gedrag te veranderen (gebrek aan zelfcontrole)
  • Toenemende drang om op zoek te gaan naar (steeds heftigere) porno

Om even terug te komen op de vraag ‘Bestaat pornoverslaving eigenlijk wel?’ Volgens mij is het antwoord gewoon een duidelijke ‘Ja’.

Porno, masturbatie & seks

Hoe zit het dan met porno(verslaving) en masturbatie?
Vaak gaat het kijken naar porno gepaard met masturberen. Masturberen zelf is natuurlijk en gezond. (Te veel masturberen kan echter wel degelijk invloed hebben onder andere op je seksleven, daarover heb ik een ander artikel geschreven.) Het verslavende gedeelte zit hem in het algemeen dan ook niet in het masturberen.

Jouw masturbatiegewoonten kunnen je echter wel vertellen of je een gezonde of ongezonde relatie met porno hebt. Als je niet meer kunt masturberen zonder porno te kijken of zonder aan pornobeelden te denken, dan kun je al spreken van een pornoprobleem of -verslaving.

Hetzelfde geldt voor seks: wanneer je als man wel kunt klaarkomen door het kijken van porno, maar niet kunt klaarkomen tijdens seks met je partner, dan kan er ook sprake zijn van een pornoverslaving (je hebt dan op z’n minst een probleem).
In dit geval kunnen er echter ook andere problemen spelen, zoals prestatieangst. (Lees bijvoorbeeld het artikel dat ik heb geschreven over erectiestoornissen of over vroegtijdige ejaculatie).

Pornoverslaving en seksverslaving

 

Bij pornoverslaving ben je voornamelijk verslaafd aan de visuele prikkels die de pornobeelden je geven (niet zozeer aan seks). Je kunt zelfs verslaafd zijn aan porno zonder ooit seks gehad te hebben.

Een pornoverslaving is niet hetzelfde als een seksverslaving. Pornoverslaving kan als een subcategorie van seksverslaving gezien worden (zo kun je bijvoorbeeld ook verslaafd zijn aan: masturberen, telefoonseks, seksueel fantaseren, anderen bespieden, SM, seks met veel wisselende contacten, veelvuldig vreemdgaan, prostitutiebezoeken).

Bij pornoverslaving ben je voornamelijk verslaafd aan de visuele prikkels die de pornobeelden je geven (niet zozeer aan seks). Je kunt zelfs verslaafd zijn aan porno zonder ooit seks gehad te hebben.

Een pornoverslaving kan echter wel gepaard gaan met of leiden tot (andere vormen van) seksverslaving. Zo gaat het bekijken van porno vaak samen met dwangmatig en veelvuldig masturberen. Bovendien is de stap van passief porno kijken naar erotisch chatten en webcamseks en uiteindelijk naar echte seks niet erg groot.

De extreme behoefte naar meer en prikkelender beelden kan ertoe leiden dat je uiteindelijk niet meer genoeg hebt aan de beelden alleen, maar dat je datgene wat je ziet op je scherm ook in de praktijk wilt ervaren (zie verderop in dit artikel bij ‘De 5 stadia van een pornoverslaving’.)

Het komt echter ook vaak voor dat, wanneer je lijdt aan een pornoverslaving, je nauwelijks tot geen zin meer hebt in echte seks.

In deze ongeveer 15 minuten durende video wordt uitgelegd waarom pornoverslaving niet hetzelfde is als een seksverslaving.

Hoe ontstaat een verslaving aan porno en hoe ontwikkelt het zich?

Het is belangrijk om te weten hoe een pornoverslaving ontstaat en hoe het zich ontwikkelt, zodat je er in een vroeg stadium bij kunt zijn.

De manier waarop pornoverslaving zich ontwikkelt bij iemand, is te vergelijken met andere (ernstige) verslavingen, zoals drugs- en alcoholverslaving.

Hoe het ontstaat & mogelijke oorzaken

Het feit dat het uitdragen van seksualiteit en porno in onze cultuur vrij algemeen geaccepteerd is, zorgt ervoor dat het bekijken of lezen van pornografisch materiaal redelijk normaal gevonden wordt. Zoals we eerder zagen, is er een zeer groot aantal (gratis) online porno beschikbaar (en dat 24/7).

Oftewel, de komst van het internet heeft de toegang tot porno enorm makkelijk gemaakt. De verleiding om eventjes porno te kijken is groot (zelfs op ogenschijnlijk onschuldige sites word je gelokt door knipperende seksadvertenties)! Tegelijkertijd maakt deze laagdrempeligheid het erg moeilijk om te stoppen met het kijken van porno.

Ondanks deze open houding, rust er echter ook nog steeds een taboe op seks (en porno). Er zijn nog steeds een heleboel mensen die niet graag praten over seks en seksualiteit. Laat staan dat ze toegeven dat ze eraan verslaafd zijn (in het algemeen geldt dat mensen het niet graag toegeven als ze ergens verslaafd aan zijn, behalve aan chocola…).

Dit alles zorgt ervoor dat iemand met een (beginnende) pornoverslaving dit niet gemakkelijk naar buiten zal brengen. Terwijl juist het erkennen en het erover praten belangrijke stappen zijn in het overwinnen van een probleem of verslaving.

Een pornoverslaving ontstaat echter niet slechts door enerzijds de laagdrempeligheid van het pornomateriaal en anderzijds het taboe dat er op seks en porno rust. Meestal liggen er andere persoonlijke of relationele problemen ten grondslag aan een pornoverslaving.

ontstaan van een pornoverslaving infographic

Ik heb hieronder op een rijtje gezet wat de mogelijke oorzaken zijn van de verslaving:

  • Onstabiele of onveilige jeugd/hechtingsperiode: Er kan sprake zijn van een opeenstapeling van problemen of van bepaalde omstandigheden in de jeugd, zoals een taboe op seksualiteit, gebrek aan affectie, maar ook traumatische gebeurtenissen die vaak seks gerelateerd zijn (dit is echter niet noodzakelijk).
  • Psychische problemen: zoals een negatief zelfbeeld, eenzaamheid, angst en depressieve gevoelens.
  • Vlucht uit de werkelijkheid: Problemen binnen relatie of gezin, problemen op het werk, stress, ongelukkig zijn.
  • Relationele problematiek: Problemen op het gebied van seksualiteit en intimiteit, gebrek aan intimiteit. Uiteenlopende seksuele verlangens. Het gevoel tekort te komen.
  • Gebrek aan partner: Door het gebrek aan een partner kan iemand zijn toevlucht nemen tot het internet.
  • Moeite met grenzen stellen: Zoals bij alle verslavingen, lopen mensen die in het algemeen moeite hebben om zichzelf grenzen te stellen, een groter risico om een pornoverslaving te ontwikkelen.
  • Andere verslavingen: Een pornoverslaving kan gepaard gaan met een alcohol en/of drugsverslaving.
  • Lichamelijke processen/onbalans: Het DRD4 gen is in verband gebracht met bepaalde verslavingsgevoeligheid. Er zou dan dus sprake zijn van een genetische aanleg.
  • Psychiatrische problematiek: Stoornissen, neuroses, depressie, bindingsangst, verlatingsangst. Of ernstige persoonlijkheidsstoornissen.

Misschien schrik je van een aantal van deze oorzaken; dat hoeft niet!
Ten eerste: de ene pornoverslaving is de andere niet en de oorzaken verschillen van persoon tot persoon. Je hoeft dus niet meteen te denken dat je van alles ‘mankeert’.
Ten tweede: niks is mensen vreemd. Wie heeft er geen problemen?
Ten derde: een pornoverslaving is goed te behandelen!

Wat ik je in ieder geval mee wil geven, is dat je je niet blind moet staren op de pornoconsumptie zelf, maar dat je ook oog hebt voor de onderliggende oorzaken van de verslaving. Om achter deze oorzaken te komen, is het aan te bevelen om met een professional te gaan praten. Hierover zal ik meer vertellen in de paragraaf ‘behandelmethoden’.

De volgende video duurt maar 3 minuten en legt op een duidelijke en zelfs entertainende manier uit hoe pornoverslaving werkt.

 

Hoe het zich ontwikkelt

 

Dopamine zorgt ervoor dat we in een soort ‘willen’-modus komen. Meer nog dan het ons daadwerkelijk beloont, wekt het sterkte verlangens op. We verlangen naar meer en vooral naar nieuw. Dit verklaart waarom we zo op zoek gaan naar meer en ander (vaak heftiger) pornomateriaal.

De manier waarop pornoverslaving zich ontwikkelt bij iemand, is te vergelijken met andere (ernstige) verslavingen, zoals drugs- en alcoholverslaving (hierbij is overigens sprake van middelenverslaving).

Net als bij drugs (en eten!), spelen de pornobeelden in op het beloningscentrum van je hersenen. En net als bij drugs komt er een grote hoeveelheid dopamine vrij bij het kijken (en vooral zoeken) naar pornobeelden. Dit stofje speelt een belangrijke rol bij het ontwikkelen van een verslaving.

Dopamine zorgt ervoor dat we in een soort ‘willen’-modus komen. Meer nog dan het ons daadwerkelijk beloont, wekt het sterkte verlangens op. We verlangen naar meer en vooral naar nieuw. Dit verklaart waarom we zo op zoek gaan naar meer en ander (vaak heftiger) pornomateriaal.

Een onderzoek bij ratten (zie voor een uitgebreider verslag van het onderzoek Yourbrainonporn) laat ons op een duidelijke manier zien hoe dit verlangen naar ‘nieuw’ werkt: wanneer er een vrouwtjesrat bij een mannetjesrat in een kooi wordt gezet, doet het mannetje zijn uiterste best om het vrouwtje te bevruchten.
Op een gegeven moment lijkt het mannetje geen interesse meer te hebben in het vrouwtje. Maar, wanneer er een nieuw vrouwtje bijgezet wordt, begint hij zich weer net zo hard in te spannen om dit nieuwe vrouwtje te bevruchten als bij de eerste. Dit herhaalt zich keer op keer (dit wordt het Coolidge-effect genoemd).

Bij mensen blijkt dit op dezelfde manier te werken. En niet alleen bij daadwerkelijke sekspartners, maar ook bij die tweedimensionale pornoactrices op je beeldscherm. Bij het zien van dezelfde pornoactrice neemt het dopamineniveau in je hersenen af. Maar elke keer dat je een nieuwe pornoactrice ziet, krijg je weer een heerlijke dopamineshot.

We gaan nu kijken naar wat dit in de praktijk betekent. Denk jij dat jij (of iemand in jouw omgeving) een pornoverslaving (of -probleem) hebt, dan is het goed mogelijk dat je het volgende herkent:

Je voelt je leeg of eenzaam en gaat opzoek naar porno om je beter te voelen. Je typt je zoekopdracht in en krijgt meteen duizenden, zo niet miljoenen, hits.
Misschien lucht het in het begin nog op, maar na verloop van tijd merk je dat je je eigenlijk helemaal niet beter voelt nadat je porno hebt gekeken (en daarbij eventueel hebt gemasturbeerd).
Je voelt je zelfs slechter. Je hebt gevoelens van schuld, schaamte en misschien ook wel van afkeer van jezelf. ‘Waarom heb ik het wéér niet kunnen weerstaan?’
Vervolgens probeer je deze vervelende gevoelens weer van je af te schudden door… porno te kijken.
Je gebruikt porno als troost, als verdoving, als medicijn om opluchting te voelen, om je beter te voelen. Het wordt dwangmatig. Je gaat er steeds meer naar verlangen.
Er ontstaat een vicieuze cirkel.
En er treedt gewenning op. Om dezelfde opluchting te voelen als eerst, ga je opzoek naar steeds prikkelendere beelden.
De suggesties die op de pornosites gedaan worden spelen gretig in op die toenemende ‘prikkelbehoefte’. Je wordt op je wenken bediend. Bij ieder filmpje dat je kijkt, staan er allerlei filmpjes omheen, die vaak net een stapje verder gaan.
Op een gegeven moment ben je naar porno aan het kijken waar je eerst nog weerstand tegen voelde.
Iedere keer dat je porno zoekt en kijkt, raak je in een soort roes. Op dat moment voelt het goed, ook het bekijken van die eigenlijk weerzinwekkende beelden (‘Boeiend, ik heb hier gewoon zin in’). Maar daarna knaagt het aan je.
Vanaf dit punt, kan het allerlei kanten opgaan (zie de volgende subparagraaf: ‘De 5 stadia van een pornoverslaving’).

Een pornoprobleem of -verslaving zal zich niet bij iedereen precies hetzelfde ontwikkelen, maar in grote lijnen zal het wel overeenkomen met het zojuist geschetste beeld. Het kan bijvoorbeeld zijn dat je je in het begin niet echt leeg of eenzaam voelt of last hebt van andere negatieve gevoelens (of dat je deze gevoelens misschien niet een-twee-drie herkent?). Je hebt gewoon zin om porno te kijken. En daar is niks mis mee.

Maar wanneer je op een gegeven moment wél last gaat krijgen van dergelijke negatieve gevoelens, dan is het verstandig om jouw relatie met porno onder een vergrootglas te leggen. (Des te eerder je erachter komt dat deze relatie niet gezond is, des te gemakkelijker je het een halt kun toeroepen)

pornoverslaving een vicieuze cirkel

De 5 stadia van een pornoverslaving

Om echt een duidelijk beeld te krijgen van de ontwikkeling van een pornoverslaving, bespreek ik nu de 5 stadia volgens welke een pornoverslaving verloopt.

  • Stadium I. Vroege blootstelling

Mannen die verslaafd raken aan porno, zijn vaak al op jonge leeftijd in aanraking gekomen met pornobeelden. De vroege blootstelling aan porno zet het proces tot verslaving gemakkelijker in gang.
Als je jong begint met het kijken naar porno, is de kans groot dat je niet alleen het kijken naar porno normaal gaat vinden, maar dat je ook de invulling die er aan seks wordt gegeven normaal gaat vinden. Je krijgt een vertekend beeld van intimiteit en seks.

  • Stadium II. Verslaving

Gedurende dit stadium, is porno kijken al een gewoonte. Je bent de hele tijd op zoek naar pornografische beelden en filmpjes. Hier kan al gesproken worden van een verslaving, aangezien je de behoefte aan porno geen halt kan toeroepen. Je leven wordt steeds meer beheerst door het kijken van porno.

  • Stadium III. Escalatie

In het stadium van escalatie, ben je continu op zoek naar pornografisch materiaal dat steeds meer prikkelt. Je gaat op zoek naar pornomateriaal waar je eerder nog afkeurend tegenover stond. Op dit punt kun je van een serieus probleem spreken.

  • Stadium IV. Desensibilisatie

Zoals het woord desensibilisatie aangeeft, word je in deze fase steeds minder gevoelig voor pornografisch materiaal. Je zintuigen stompen af. Des te meer je naar weerzinwekkende pornobeelden kijkt, des te minder het je nog zal opwinden. Je probeert hetzelfde gevoel te krijgen als je in het begin had, maar dit wordt steeds moeilijker om te vinden. Dit is een zeer destructieve fase, die vaak leidt tot verwerpelijk en afwijkend seksueel gedrag.

  • Stadium V. Verwezenlijking: van beeld naar gedrag

In dit stadium worden de beelden (en de verwerpelijke seksuele activiteiten) in de praktijk gebracht. Dit kan een gevaarlijke stap zijn waarbij mensen zelfs het risico lopen om in het crimineel circuit terecht te komen. Dit stadium maakt nog eens extra duidelijk hoe gevaarlijk pornoverslaving kan zijn.

Het is niet mijn bedoeling om je bang te maken. Niet iedereen komt natuurlijk in de laatste stadia terecht. Maar dit verloop laat wel zien dat pornoverslaving serieus genomen moet worden.

stadia van een pornoverslaving

Symptomen van een pornoverslaving

Je hebt nu een beeld van wat een pornoverslaving is, hoe het ontstaat en hoe het zich ontwikkelt. We hebben al een aantal symptomen kort besproken. Nu wil ik de meest voorkomende (en bekende) symptomen voor je op een rijtje zetten, om je te helpen een mogelijke (beginnende) pornoverslaving te signaleren. Heb je even? Want het zijn er een hoop!

Aangezien er nog geen officiële medische definitie bestaat van internet pornoverslaving, is er ook nog geen standaard overzicht van de bijbehorende symptomen. Er is echter wel steeds meer bekend over (internet)pornoverslaving en steeds meer medische literatuur over het onderwerp beschikbaar.

(Psychisch) afwijkend gedrag:

  • Verminderde concentratie, verminderde productiviteit, vergeetachtigheid, warrig zijn
  • Angstgevoelens
  • Extreme rusteloosheid
  • Depressieve gevoelens
  • Schuldgevoelens
  • Schaamtegevoelens
  • Gevoelens van eenzaamheid
  • Gevoelens van onzekerheid (of zelfhaat)
  • Het idee dat je geen controle hebt over je gedrag
  • Het onvermogen om te stoppen met het gebruik van porno: je belooft jezelf om te stoppen, maar het lukt je niet.
  • Boos, vijandig of geïrriteerd gedrag (wanneer gevraagd wordt door iemand anders om te stoppen met het gebruik van porno)
  • Ontkenning (tegenover jezelf en/of tegenover anderen)
  • Een toenemende behoefte aan ‘meer’ pornomateriaal
  • Tolerantie- wat eerst genoeg was, is nu niet meer genoeg (steeds meer prikkels nodig) Opzoek gaan naar steeds extremere pornobeelden, zoals geweld in seks, SM, seks met dieren, kinderporno, etc.
  • Obsessief-compulsieve trekken (continue gedachten over porno en seks, obsessieve drang om pornomateriaal te verzamelen en online sekservaringen te beleven)

Sociaal/relationeel gedrag:

  • Het gebruik van porno wordt geheimgehouden (voor geliefden)
  • Met porno bezig zijn terwijl je eigenlijk andere dingen zou moeten of willen doen
  • Afspraken afzeggen, of overwegen om afspraken af te zeggen zodat je porno kunt kijken
  • Het niet voldoen aan familie-, sociale-, of werkverplichtingen vanwege porno
  • Het gevoel dat je een dubbelleven of geheim leven leidt vanwege porno
  • Het bekijken van en het denken aan porno beheerst je leven. Je wordt in beslag genomen door seks en seksuele onderwerpen. Dit gedrag staat het leiden van een ‘normaal’ leven in de weg
  • Symptomen van afzondering en opsluiting
  • Het verliezen van tijdsbesef (tijdens het kijken van porno)

Seksueel gedrag:

  • Veelvuldig masturberen zonder echte bevrediging.
  • Toenemende erectiele disfunctie ondanks de steeds prikkelendere pornobeelden
  • ‘Pornosmaak’ komt niet overeen met eigenlijke seksuele voorkeur
  • Vertraagde ejaculatie
  • Afname van libido
  • Een gebrek aan interesse in echte seks met een partner
  • Niet in staat zijn om een erectie te krijgen of te behouden tijdens echte seks met een partner
  • Prestatieangst tijdens seks

Zoals je ziet, zijn de symptomen van een pornoverslaving zeer uiteenlopend.

De gevolgen van te veel porno kijken

Je wilt waarschijnlijk ook graag weten wat de mogelijk gevolgen van een pornoverslaving zijn?

In deze paragraaf gaan we kijken naar de invloed die een pornoverslaving kan hebben op je dagelijkse leven, je mentale en lichamelijke gezondheid en je relatie(s).

  • Vertekend beeld van seks

In de meeste porno vinden we het volgende stereotype beeld van seks: Mannen hebben allemaal een afgetraind lichaam en enorme penissen en kunnen het uren volhouden. Vrouwen zijn allemaal slank (meestal met grote borsten), hebben geen lichaamshaar, kunnen zich in allerlei mogelijke posities vouwen en vinden alles heerlijk (hoe harder, hoe beter).
Het is een eenzijdig beeld van seks. Alles draait om opwinding, en liefde is ver te zoeken.

Dit vertekende beeld kan ertoe leiden dat je verkeerde verwachtingen hebt van echte seks met je partner. Je wordt bijvoorbeeld kritischer tegenover het lichaam van je partner, raakt minder opgewonden door haar.

Dit vertekende beeld van seks kan ook onzekerheid bij jezelf teweegbrengen, omdat je niet dezelfde looks, dezelfde penislengte of hetzelfde uithoudingsvermogen hebt als die mannen op het scherm.

Echte seks voldoet niet meer aan je verwachtingen en dit kan tot teleurstelling leiden. Je hebt minder zin in seks. Echte seks geeft je niet meer dezelfde roes als de pornobeelden je geven.

  • Erectiele disfunctie

Pornoverslaving kan ernstige erectieproblemen veroorzaken. We hebben gezien dat je bij een pornoverslaving steeds prikkelendere beelden nodig hebt om opgewonden te raken. Dit werkt door op je echte seksleven. Het wordt steeds moeilijker om opgewonden te raken van seks met je partner, omdat de seks niet hetzelfde is als de prikkelende (en meestal niet realistische) seks op het beeldscherm.

Het kan zelfs zo zijn dat je een voorkeur ontwikkelt voor porno boven seks met je partner (porno is gemakkelijk verkrijgbaar, speelt in op iedere behoefte en is bedoeld om te prikkelen en je meteen in de stemming te brengen). Dit alles leidt ertoe dat je niet meer goed functioneert in bed. Je hebt moeite of bent zelfs niet meer in staat om een erectie te behouden of te krijgen.

Mocht je hier meer over willen weten, ik heb een artikel geschreven over de relatie tussen porno en erectiele disfunctie en over de relatie tussen porno en vroegtijdige ejaculatie.

  • Virtuele ontrouw

Niet alleen bij pornoverslaving, maar bij het bekijken van porno in het algemeen, kun je spreken van (virtuele) ontrouw. Misschien denk je nu: maar naar porno kijken is toch niet hetzelfde als vreemdgaan? Klopt. Het is niet hetzelfde, maar het komt er wel bij in de buurt.

Virtuele ontrouw wordt gekenmerkt door het bekijken van vreemden die seks hebben, het chatten in (anonieme) chatrooms, het erop nahouden van fantasieën over (seks-) relaties met vreemden, vluchtgedrag en vreemdgaan (via webcam, telefoon of fysiek). Het leidt tot emotionele en fysieke verwijdering van je partner.

Virtuele ontrouw heeft een slopend effect op jezelf en op je partner. Net zoals het vertekende beeld jou onzeker kan maken, kan jouw partner zich ook zeer onzeker of vernederd voelen door jouw pornogewoonten. Ze kan zichzelf vragen stellen als: ‘Kan ik wel aan het beeld voldoen van die welgevormde en slanke lichamen?’ ‘Wordt hij wel opgewonden van mij? Of denkt hij continu aan al die vrouwen op het scherm?’

Je kunt dit als onzin afschepen, maar eerlijk is eerlijk: het is geen onzin! Het kan wel degelijk effect hebben op de manier waarop jij tegen haar en tegen seks aankijkt. Bovendien blijkt de stap tot daadwerkelijk vreemdgaan veel minder groot voor iemand die verslaafd is aan porno.

  • Relatie problematiek

De vorige punten (vertekenend beeld van seks, onzekerheid, ontrouw) maken al duidelijk dat een pornoverslaving vaak een vrij destructieve uitwerking heeft op relaties en gezinnen. Als je verslaafd bent, zal je hoogstwaarschijnlijk niet meer in staat zijn om je emotioneel te binden en lichamelijke intimiteit tussen jou en je partner neemt af. Je partner krijg niet meer wat ze van je mag verwachten binnen een relatie.

  • Afwijkend gedrag

Een pornoverslaving heeft niet alleen gevolgen voor je relatie met je partner, ook andere relaties (familierelaties, werkrelaties, vriendschappen) kunnen onder druk komen te staan, doordat je afwijkend gedrag gaat vertonen. Als je de symptomen hebt gelezen, kun je je wel een voorstelling maken van het soort gedrag waarover ik hier spreek. Afzondering, concentratieproblemen (op school of werk), het niet voldoen aan verplichtingen, boosheid, ontkenning; het zijn allemaal symptomen die invloed hebben op je dagelijkse leven.

  • Gezondheidsproblemen

Een pornoverslaving kan leiden tot zowel geestelijke als lichamelijke gezondheidsproblemen. Bij geestelijke problemen kun je denken aan angst en depressie, doordat je je bijvoorbeeld schaamt of schuldig voelt, of omdat je je steeds meer afzondert, steeds meer in jezelf keert en steeds minder in staat bent om een normaal leven te leiden. Bij lichamelijke problemen kun je denken aan Soa’s. De pornoverslaving kan ertoe leiden dat je je gemakkelijker inlaat met seksuele activiteiten die een hoog gezondheidsrisico met zich meebrengen.

  • Verandering in de hersenen

Bij een pornoverslaving vinden er veranderingen plaats in het genotscentrum van de hersenen (ditzelfde gebeurt bij drugsverslaving).

Ons brein is neuroplatisch. Dit wil zeggen dat de organisatie van het brein kan veranderen, onder meer door zich herhalende mentale ervaringen.
Bij een pornoverslaving heeft het brein steeds meer behoefte aan (bevredigende) pornografische afbeeldingen en video’s. Bij ‘Hoe het zich ontwikkelt’ heb ik al besproken wat de relatie is tussen dopamine en (porno)verslaving. De dopamine zorgt ervoor dat je steeds meer verlangt naar porno.

Het genotcentrum (met name dopamine) speelt een belangrijke rol in het veranderen van hersenstructuren. Wanneer het dopamine systeem ernstig aangetast is, kan er uiteindelijk zelfs tolerantie optreden. Je verlangt niet alleen naar meer, maar ook naar heftiger beelden.
Dit alles kan leiden tot een verandering in seksuele voorkeur (zoals extremere vormen van porno of porno in plaats van echte seks).

Wil je meer informatie over het veranderen van hersenstructuren als gevolg van pornoverslaving? Dan zijn dit twee goed onderbouwde wetenschappelijke artikelen: yourbrainonporn/doing-what-you-evolved-to-do & theguardian/brain-scans-porn-addicts-sexual-tastes

  • Middelenmisbruik

Een pornoverslaving kan samengaan met of leiden tot andere verslavingen, zoals alcohol of drugsverslaving.
Hoe het precies werkt dat bepaalde verslavingen hand in hand gaan, is nog niet geheel duidelijk.

Je kunt aan de volgende mogelijke oorzaken denken: voor iemand die verslavingsgevoelig is, kan een pornoverslaving de drempel verlagen om middelen zoals alcohol en drugs te gebruiken. Grenzen vervagen.
Hier kan het zogenaamde mechanisme van de Gateway Theorie een rol spelen, waarbij één drug de deur opent voor een andere.

Of je leven kan zo overhoop liggen, dat je naast porno naar andere middelen gaat grijpen om te vluchten voor de puinhoop.

Wat ook mogelijk is, is dat je je door je pornoverslaving in bepaalde milieus begeeft waarin het gebruik van drugs normaal gevonden wordt en vrijelijk verkrijgbaar is. Dit maakt de stap tot het gebruik van verslavende middelen kleiner. (Het ontwikkelen van andere verslavingen, kan natuurlijk ook veroorzaakt worden door een combinatie van de zojuist genoemde oorzaken.)

  • Financiële problemen

Wanneer je pornoverslaafd bent, kun je in financiële problemen raken. Je steekt je bijvoorbeeld in de schulden voor betalende sekssites. Je pornoverslaving kan ook leiden tot baanverlies (omdat je niet meer functioneert, of omdat je op je werk betrapt wordt op het bezoeken van pornosites).

  • Juridische problemen

Denk even terug aan stadium 4 en 5 van het ontwikkelen van een pornoverslaving.
Door het kijken van strafbare beelden of plegen van strafbare feiten (op zichzelf al verwerpelijk), kun je in aanraking komen met justitie. In extreme gevallen hebben pornoverslaafden de neiging om zeer afwijkend seksueel gedrag te vertonen, zoals het handelen in kinderporno, het zich schuldig maken aan sekshandel en het begaan van gewelddadige zedenmisdrijven.

Dat was weer een pittige opsomming, nietwaar? Maak je niet al te veel zorgen. Nogmaals, een pornoverslaving of -afhankelijkheidsprobleem is goed te behandelen. Laten we eens gaan kijken welke behandelingsmogelijkheden er zijn.

In deze video van yourbrainonporn wordt aan de hand van een PowerPoint presentatie op een duidelijke, wetenschappelijke manier uitgelegd wat de symptomen van een pornoverslaving zijn, hoe het werkt en wat de consequenties zijn. Trek er even voor uit, want de video duurt een uur en 10 minuten.

Doet de video het niet? Klik dan hier.

Welke behandelingen zijn er mogelijk voor pornoverslaving?

Een pornoverslaving kan een hardnekkige verslaving zijn, maar is gelukkig goed te behandelen.

De eerste stap is natuurlijk erkenning. Erken dat je een probleem hebt. Wees eerlijk tegen jezelf, maar niet te hard (dit kan gedachtes veroorzaken als: ‘Het gaat me toch niet lukken’).

Het helpt vaak ook om erover te praten met je omgeving. Zo sta je er niet alleen voor en hoef je niet meer het idee te hebben dat je een dubbelleven leidt. Zorg er wel voor dat je mensen uitkiest die jou begrijpen, niet veroordelend zijn en je echt willen helpen (voor zover dat in hun bereik ligt).

Het is hard werken en het kan behoorlijk wat tijd kosten om een verslaving te boven te komen, daarom is het ook belangrijk dat je gemotiveerd bent en vertrouwen in jezelf blijft houden (ook hierin kan je omgeving een belangrijke rol spelen).

Je kunt het een en ander zelf of met behulp van je omgeving doen. Je kunt toegang tot het internet (en het gebruik van apparaten met internet) beperken. Zo verhoog je de drempel en kom je minder snel in de verleiding.
Je kunt hierover natuurlijk afspraken maken met jezelf, maar ik kan me voorstellen dat dit erg lastig is.
Beter is het om hulp in te schakelen van je omgeving. Vraag of mensen je willen helpen om niet in verleiding te komen.
Wat ook erg goed helpt, zijn apps of instellingen op je computer, tablet of telefoon waarmee je bepaalde sites kunt blokkeren (zoals www.webwijzer.nl).
Tot slot zou je ervoor kunnen kiezen om internet thuis tijdelijk op te zeggen.

Naast het verhogen van de drempel, is afleiding een goede manier om je pornoverslavingsgewoonten te doorbreken. Zoek een andere tijdsbesteding dan het bekijken van porno, zoals sporten, het beoefenen van een hobby, of leuke dingen doen met je partner, familie of vrienden.

Dit zijn hulpmiddelen om minder in de verleiding te komen om porno te kijken en je te stimuleren om van je verslaving af te komen.
Om je pornoverslaving echt op te lossen, is er echter vaak meer nodig. We hebben eerder gezien dat er meestal een dieper probleem speelt bij overmatige pornoconsumptie. Door middel van professionele hulp kun je de onderliggende factoren die de verslaving veroorzaken in kaart brengen en behandelen.

De volgende therapieën en behandelingen zijn mogelijk:

Individuele therapie. Dit bestaat meestal uit sessies tussen de 30 en 60 minuten met een professional. Het doel hiervan is om het seksuele compulsieve gedrag en onderliggende oorzaken in kaart te brengen. Vormen van individuele therapie zijn Psychotherapie of Cognitieve Gedragstherapie.

– Psychotherapie. Hierbij worden oude patronen in kaart gebracht. Denk aan de invloed die opvoeding mogelijk heeft op het ontwikkelen van een verslaving. Deze vorm van therapie gaat uit van het idee dat het gedrag van een individu beïnvloed wordt door onbewuste herinneringen en conflicten.

De therapie bestaat uit een combinatie van gedragstherapie en gesprekstherapie. Bij CGT wordt er meer op het heden gericht en minder op het verleden. De persoon die lijdt aan een verslaving wordt geholpen om negatieve of disfunctionele gedachten (over zichzelf) om te buigen tot positieve of functionele gedachten. 

– Cognitieve gedragstherapie (CGT). De therapie bestaat uit een combinatie van gedragstherapie en gesprekstherapie. Bij CGT wordt er meer op het heden gericht en minder op het verleden. De persoon die lijdt aan een verslaving wordt geholpen om negatieve of disfunctionele gedachten (over zichzelf) om te buigen tot positieve of functionele gedachten.

Uiteindelijk is het doel dat deze verandering in gedachten leidt tot een gedragsverandering. Cognitieve gedragstherapie is gebaseerd op het feit dat ons gedrag, onze emoties en onze gedachten allemaal in verband staan met elkaar.

– Dialectische gedragstherapie (DGT, ook wel Linehantherapie genaamd. DGT is van oorsprong gericht op mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis). Dit is een alternatieve vorm van CGT.

DGT is gericht op het aanleren van vier vaardigheden: mindfullness, inzicht krijgen in en reguleren van gedrag en emotie, het leren verminderen van zelfdestructief gedrag, en intermenselijke effectiviteit (d.w.z. op een gezonde en effectieve manier met relaties omgaan).

Relatietherapie of gezinstherapie. Wanneer de verslaafde zich in een relatie bevindt, kan dit type therapie op veel vlakken een positieve bijdrage leveren aan het overkomen van de verslaving.
De sessies zijn erop gericht om communicatie tussen partners te verbeteren, het vertrouwen in elkaar te herstellen en aan een gezonde seksuele relatie te bouwen. (Er zijn verschillende vormen van relatietherapie. Een voorbeeld is de EFT therapie, Emotionally Focused Therapy).

Als je een gezin hebt, dan kan gezinstherapie ook een belangrijke bijdrage leveren. Niet alleen voor jezelf, maar ook voor andere gezinsleden. Een verslaving heeft niet alleen invloed op jouzelf, maar ook op je omgeving.
Een vorm van gezinstherapie op het gebied van verslaving is CRAFT (Community Reinforcement And Family Treatment). Hierbij spelen partners, familieleden en vrienden een belangrijke rol bij het steunen van de verslaafde. Bovendien leren zij hoe ze om moeten gaan met iemand die lijdt aan een verslaving.

Groepstherapie. Deze vorm van therapie is effectief omdat het de verslaafde laat zien dat hij er niet alleen voorstaat. De groep bestaat uit mensen met eenzelfde type verslaving en wordt geleid door een therapeut die helpt om positief en sociaal gedrag te stimuleren. Omdat de therapie in groepsvorm plaatsvindt, gebeuren er dingen in contact met de andere groepsleden die in het dagelijks leven ook gebeuren.

– Het Twaalfstappenprogramma (ook wel Anoniem Programma of A-programma genoemd). Hierbij worden de 12 stappen gevolgd die oorspronkelijk gebruikt werden bij mensen die leden aan een alcoholprobleem (Alcoholics Anonymous, A.A.). Het is geen therapiemodel, maar, zoals de naam aangeeft, een programma.

Het is gebaseerd op een groepsproces, waarin het doorgeven van ervaringen en kennis belangrijk is. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat het makkelijker is om te herstellen van een verslaving wanneer dit in groepsverband gebeurt. Er zijn meerdere variaties op het twaalfstappenprogramma. (Zie voor een voorbeeld van de 12 stappen: www.solutions-center.nl)

CSAT behandeling (Certified Sex Addiction Therapy). De CSAT is een intensieve behandeling die uitgaat van een takenmodel. ‘Cliënten krijgen taken en opdrachten om te oefenen in het veranderen van gedrag. Ze doorlopen stappen van bewustwording, erkenning, acceptatie, overgave aan het 12 stappen programma en dan de gedragsverandering.’ Aldus Chris Knorren* (in: LEF Magazine, Laat de schaamte los, 20 juni 2013).
Binnen de CSAT behandeling is er ook veel aandacht voor de familie. Zij worden in de behandeling betrokken en spelen bijvoorbeeld een rol in het voorkomen van een terugval.

Interne therapie/opname. Er zijn centra waar mensen tijdelijk opgenomen kunnen worden om hun verslaving te boven te komen. Wanneer je lijdt aan een pornoverslaving zal je je gedurende je verblijf concentreren op het herstelproces zonder afleiding of verleidingen van het dagelijkse leven.

Medicatie. Net als bij andere verslavingen, worden er antidepressiva voorgeschreven aan personen die kampen met een pornoverslaving. Het doel hiervan is vaak om mogelijke depressieve- en angstklachten die gepaard gaan met de verslaving te behandelen. De meest voorgeschreven zijn de SSRI’s. Deze medicijnen hebben behoorlijk wat bijwerkingen.

*Chris Knorren is een Nederlandse therapeut die de CSAT opleiding in Amerika gevolgd heeft bij Prof. Patrick Carnes** (een autoriteit op het gebied van seksverslaving). Hij is behandelaar van problemen en verslavingen op het gebied van seks en porno. (zie zijn site www.solutions-center.nl/chris_knorren )

**Prof. Patrick Carnes is oprichter van de IITAP, International Institute of Trauma and Addiction Professionales, zie www.iitap.com; www.sexhelp.com ) en heeft het CSAT programma (Certified Seks Addiction Therapy) ontwikkeld, de eerste behandeling die uitsluitend gericht was op seksverslaving.

Hij heeft overigens ook een hele reeks boeken geschreven over het onderwerp, waaronder Out of the Shadows (o.a. verkrijgbaar op bol.com of amazon.nl voor e-reader).

In onderstaande video geeft Prof. Patrick Carnes, aan de hand van een interview, een uitgebreide uitleg over hoe seksverslaving werkt en hoe het te behandelen is. De video duurt ruim een uur en 45 minuten, maar is zeer de moeite waard!

Conclusie

Als je jezelf herkent in het beeld van een pornoverslaving zoals in dit artikel beschreven, trek dan aan de bel! Heb jij het idee dat je de controle over je eigen leven aan het verliezen bent door porno? Neem dit dan serieus en doe er wat aan. Hoe eerder, hoe beter.

Ook als je niet zozeer kampt met een pornoverslaving, kan het zijn dat je jouw pornogebruik wilt veranderen. Doe dan ook je voordeel met de kennis uit dit artikel.

Denk eens goed na over de volgende vragen:
Staat jouw pornoconsumptie je dagelijks functioneren in de weg?
Lijd jij zelf of je omgeving eronder? Heb je steeds meer behoefte aan porno en heb je steeds sterkere prikkels nodig?
Gebruik je porno als troost, als verdoving, als medicijn?
Kun je niet meer masturberen zonder porno? Of beïnvloedt porno je seksleven (zoals het niet meer opgewonden kunnen raken van een daadwerkelijke partner, het niet kunnen behouden van een erectie, of last hebben van vroegtijdige ejaculatie)?

Wees eerlijk naar jezelf en naar je omgeving. Praat erover; je maakt het zoveel makkelijker voor jezelf als je je verslaving niet meer geheim hoeft te houden. Ga vervolgens gepaste hulp zoeken (wellicht is er een van de bovenstaande therapieën die je aanspreekt).
Maak een plan van aanpak.

Ga op zoek naar de onderliggende oorzaken, zodat je het echt aan kunt pakken bij de kern! Waarschijnlijk gaat dit je nog veel meer opleveren dan alleen het te boven komen van je pornoverslaving.

Het is zonde om zoveel tijd en energie te steken in het kijken naar en het denken aan porno. Steek je tijd en energie in andere dingen die écht de moeite waard zijn. Zoals je eigen ontwikkeling, je hobby’s, sport, je vrienden, je partner, je familie.
Doorbreek de vicieuze cirkel!

Bevind je je in een relatie? Dan ben je het ook aan je partner verschuldigd om er iets aan te doen. Niet alleen jij, maar ook je omgeving kan ernstig lijden onder jouw pornogedrag. Wuif het niet weg als je partner er problemen mee heeft.

Leer weer te genieten van echte seks. Laat porno niet meer het beeld dat je hebt van seks bepalen. Laat je niet meer misleiden door die overkill aan sekssites.

Zorg dat je porno ervaringen vervangen worden door andere ervaringen om je brein weer te ‘resetten’. Laat je dopaminesysteem weer op een normale manier functioneren.

Het zal hard werken zijn. Zie het als een uitdaging. Jouw afhankelijkheid van porno wil je iets vertellen. Werk daaraan. Daar word je nooit een slechter mens van!
Het zal je zoveel opleveren: op het gebied van eigenwaarde, relaties, vriendschappen, werk.

Zorg ervoor dat je jezelf positief blijft benaderen. We hebben gezien dat negatieve gevoelens, zoals schuld en schaamte, juist kunnen leiden tot (meer) pornogebruik of ander ongewenst gedrag.
Je bent niet de enige die rondloopt met dit probleem.

Het belangrijkste is om te onthouden dat een pornoverslaving te behandelen is, en om vertrouwen te blijven houden in jezelf.

Lukt het even niet? Raap jezelf bijeen en probeer het nog een keer. Er komt namelijk een dag dat het je wel gaat lukken! Stapje voor stapje.
Blijf in jezelf geloven!

erectiestoornis oplossen

Bronnen

https://www.amazon.nl/Out-Shadows-Understanding-Sexual-Addiction-ebook/dp/B00BS03MB0/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1466090353&sr=8-1&keywords=out+of+the+shadows+Carnes

https://www.bol.com/nl/p/out-of-the-shadows/1001004000747079/

http://www.dieponderzoek.nl/onderzoek-pornoverslaving-bestaat-niet/

http://www.focusonthefamily.com/marriage/divorce-and-infidelity/pornography-and-virtual-infidelity/stages-of-porn-addiction

http://www.focusonthefamily.com/parenting/teens/resisting-the-power-of-pornography

https://www.frankwatching.com/archive/2016/04/16/internetgebruik-wereldwijd-statistieken-feiten-infographic/),

https://www.iitap.com/

http://www.medicalfacts.nl/2013/05/07/seksverslaving-is-destructief-maar-goed-te-behandelen-taboe/

http://www.prnewswire.com/news-releases/top-five-warning-signs-of-internet-pornography-addiction-280653822.html

http://www.psychguides.com/guides/sex-addiction-symptoms-causes-and-effects/

https://www.psychologytoday.com/blog/inside-porn-addiction/201411/is-pornography-sexual-addiction-real

http://www.salon.com/2014/02/16/porn_addictive_theres_no_proof/

http://www.seksuologischehulpverlening.info/pornoverslavingcyberseksverslaving

https://www.sexhelp.com/about-iitap/

http://www.solutions-center.nl/behandeling/twaalf_stappen_model

http://www.solutions-center.nl/team/chris_knorren

http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/sep/26/brain-scans-porn-addicts-sexual-tastes

http://www.webwijzer.nl/beveiliging/website-blokkeren.html.

http://yourbrainonporn.com/doing-what-you-evolved-to-do

http://www.yourbrainonporn.com/how-do-i-know-if-my-ed-porn-related-test

http://yourbrainonporn.com/your-brain-on-porn-series

https://www.youtube.com/watch?v=m9n-hs83AsY&feature=youtu.be

https://www.youtube.com/watch?v=1Ya67aLaaCc&feature=youtu.be

https://www.youtube.com/watch?v=7oFVOJf0TzY&feature=youtu.be

https://www.youtube.com/watch?v=i1pQfGD_MQI

Mark Meijers

Mark Meijers is sekscoach en initiatiefnemer van Topseksleven.com. Iedereen kan een geweldig seksleven verkrijgen met de juiste informatie! Heb je een vraag? Stel hem gerust door hier onder een reactie achter te laten!

Klik hier om uw reactie achter te laten

Laat een reactie achter: